PUNA EKIPORE

Ndërmarrës, mjeshtëria e nisjes dhe e menaxhimit të një biznesi privat, mund të jetë profesion i vetmuar. Ndërmarrësit shpesh ballafaqohen me çfardo lloje detyrash e edhe ato te cilat rrjedhin nga vet ai. Mençuria tradicionale thotë se vetëm individualistet mund të jenë ndërmarrës të shkëlqyeshëm.
Kjo nuk është medoemos e vërtetë. Bizneset private duhet të ndërtohen në bashkëpunim, e jo vetëm në përpjekje individuale. Në të vërtetë, vetëm në mes të bashkëpunimit, ndërmarrësi mund ta rrit bizneset e tija nga ato te vogla në të ato të mëdha duke ndertuar ndërmarrje të qëndrueshme.
Megjithëse në Kosovë ka me bollëk ndërmarrës individual dhe biznese të vogla familjare, puna ekipore funksionon këtu aq mirë sa edhe gjithëku tjetër në botë. Koncpeti i punes ekipore duhet të jetë i mësuar dhe zgjëruar në çoftë se bizneset në Ksovoë dëshirojnë të forcojnë pozitën e tyrë konkuruese.

ÇKA NËNKUPTON PUNA EKIPORE?

Puna ekipore është e definuar kur kemi te bejme me një grup i cili punon së bashku, ne menyre vetëmohuese për të arritur qëllimin e përbashkët. Pse të përdoren grupet? Ekipi na jep mundesi te bëjmë gjërat të cilat vet nuk mund ti bëjmë. Fuqia e një ekipi të sukseseshëm është më e shkëlqyeshëme se sa thelbi i pjesës individuale.
Shembuj të disa ekipeve të sukseshme? Çdonjëri i ka favoritet e vet. Korpusi i Marinës te Shteteve të Bahkuara, kampionët e Kupës Botërore në Futboll dhe Kompania e Motorëve Toyota. Ekipet e pasukëseshme? Shumica janë te haruara për arsye se kanë dështuar.

PSE EKIPET ARRIJNË SUKSES

Ekipet arrijnë sukses për arsye se anëtarët e ekipeve individualisht:

E ndajnë dhe ndjekin vizionin e përbashkët. Punoni së bashku me marrëveshje. Sikur te anëtarët e një orkestre, te anëtarët e një ekipi të biznesit secili luan rolë të vacant duke e plotësuar njëri tjetrin. Ndërmarrja në tërësi kërkon kontribute nga të gjithë anëtarët e ekipit, ose ne te kunderten nuk do të funkcionoje si duhet. Ndërmarrësi nuk mund ti bëj të gjitha.
Komuniko mirë me te tjeret. Individët anëtare të ekipit iu nevojitet të ndajnë informata në mënyrë të hapur dhe transparete ne mes vete.
Percille udhëheqësin. Pa marë në pyjete autoritetin e tij, anëtarët e ekipit duhet të rreshtohen prapa udhëheqësit të ekipit pasi te merret vendimi per kete. Nënshtrojini interesat individuale në te mire te interesit të përbashkët.

PSE EKIPET DËSHTOJNË

Ekipet dështojnë për arsye se:
Individët e anëtare të ekipit kanë plan programe dhe qëllime të ndryshme. Ky është zakonisht shkaku pse ekipi dështon. Individët i bashkangjitën ekipit vetëm sa për emër e pastaj ndjekin qëllimet dhe interesat pavaresisht nga misioni ekipit.
Nu ka kurfarë perpjekje per pune të përbashkët apo veprim. Individët anëtare të ekipit largohen në drejtime të ndryshme dhe nuk ndjekin rrugën e përbashkët. Anëtarët e ekipit janë të paaftë për t’iu përshtatur ndryshimeve. Krijimi i përmirësimeve nenkupto krijimin e ndryshimieve. Temperamenti i njëriut i kundërshton ndryshimet dhe ky kundërshtim mund të jete shkaktare qe të dështoj ekipi.
Udhëheqësia është e dobët apo me të meta. Në çoftë se udhëheqësi është i drejtuar gabimishtë apo i paaftë qe te marre vendime të energjike, shansat qe ekipi te arrije sukses jane të vogla.
Komunikimi ne mes te anetareve te ekipit eshte I dobet. Dora e djathë duhet ta dijë se çka është duke bërë dora e majtë. Shpesh, udhëheqësia nuk ndegjon ose anetaret e ekipit nuk komunikojnë haptas. Kjo është posaqerishtë prezente te ekipet me anetare te kulturave të kryqëzuara sikur qe janë në Kosovë. .
Individët apo nëngrupet e konsiderojnë vetën më të rëndësishëm se sa qe eshte ekipi si tërësi.
Egziston sjellje e pashpjegueshme nga një ose më shumë anëtarë të ekipit. Secili anëtarë i ekipit duhet të jetë i përgjegjshëm për ta përfunduar detyrën e tij nese deshirojme të pasojnë rezultate.
Anëtarët e ekipit nuk janë të gatshëm të pranojnë sakrificen e nevojshme që të bëhet pune e mirë. Sikur qe e dijne atletët, Pa Dhembje nuk ka Fitore.

BASHKËPUNIMI NUK ËSHTË I LEHTË

Bashkëpunimi kërkon shume punë shumë dhe perkushtim vetëmohues.Shpesh here eshte e domosdoshme të vendosësh dhe te pranosh vendime te veshtira për të mirën e ekipit. Sikurse në kuzhinë, një ve e prishtë do ta prish tërë omletin, një anëtarë i keq i ekipit do të shkatërroje përpjekjet e tere ekipit. Vazhdimi i sjelljeve egoiste nga një anëtarë mund të gërryej themelet e mirëqënies së ekipit, pra sjelljet egoiste duhet ti adresohen menjëherë udhëheqësit dhe anetareve të ekipit.
Bashkëpunimi kërkon kohë. Ndërtimi i ekipit të nderlidhur nuk është proces që behet gjatë natës. Përpjekjet për ndërtim te një ekipe vend-pune permes eksperiencës së përgjithëshme. Permiresime te vazhdueshme. Kujtoje Kupën Botërore të Futbollit – sa shumë te perbashketa u nevojiten ekipeve? Duhet të jeni të hapur dhe të sinqert. Bashkëpunimi i përmirësuar mund të ju ndihmoj në rritjën dhe zhvillimin e ndërmarrjës së juaj në një ndërmarrje kumbuese dhe të vërtet.

AUDITIMET FINANSIARE

Me ardhje të shpejt të përfundimti të Dhjetorit, shumë firma Kosovare mendajnë për auditimet e tyre të përfundimti të vitit. Kompanitë që kanë shitje së paku prej € 250,000 apo pasuri së paku prej € 125,000 janë të nevojshme të kenë pasqyrat e tyre finansiare të audituara nga auditorët e liçensuar.

Funksioni primar i auditorit është të shpreh mendimin e tij për pasqyrat finansiare. Ky mendim ipet në form të raportit, apo mendimit, dokumentit. Ky raport është i strukturar të përfshijë një paragraf të parathëniës, paragraf të fushës së veprimit dhe një paragraf të mendimi. Mendimi i auditorit pohon apo mohon cfarë ka kompiluar dhe prezentuar menagjmenti. Nuk është detyra e auditorit të pregadit pasqyrat finansiare dhe shënimet shoqëruese të pasyqrave finansiare, edhe pse në shumë raste ata i ofërojnë kompanisë, ndihmën e tyre si pjesë të shërbimit.

Egzistojnë katër lloje themelore të mendimit auditorë: mohimi i mendimit, mendimi i kundërt, mendimi i pa cilësuar dhe mendimi i cilësuar. Let’s consider each one in order.
Mohimi i mendimit, apo mospranimi i mendimit, është shpesh i përdorur kur auditori është i paaftë të përfitoj mjaftë cështje kompetente dëshmuese dhe është i paaftë të shpreh mendimin. Kjo mund të ngjallë, për shembull, kur të dhënat llogaritëse të kompanisë janë aq të pa kompletuara sa që auditori nuk ka mjaftë të dhëna të punojë me apo kur auditorit nuk i lejohet hyrja në burime të materialve kryesore apo lokacioneve të rendsishme fizike, si depo, që përdoren për verifikim të dhënave të kontabilitetit. Në cfardo rasti, arsyet për mos dhënje të mendimit duhet të shpjegohen. Kompanitë duhet të menjanojne këtë lloj të mendimit duke bashkëpunuar plotësisht me auditorin e tyre. Në disa raste ku auditori nuk ndien vetën mjaftë të pavarur se firma është audituar, mendimi i mospranimit do të lëshohet.

Mendimi i kundërt është i përdorur kur pasqyrat finansiare nuk prezentojnë në mënyrë të vërtet rezultatet e operacioneve të kompanisë. Kjo mundë të lind nga materiali i deklaratave të gabuara apo nëse pasqyrat janë të pregaditura në mënyrë që nuk janë në pajtim më Standardet Kosovare të Kontabilitetit. Në disa raste, kompanu mund të vendos më parë të mos lëshojë pasqyra finansiare të audituara, se sa ato që janë të shoqëruara nga një mendim i kundërt. Një zgjidhje më e mirë për firmën është të punojë më auditor dhe determinojë cfarë ndryshime në pasqyra finansiare duhet të bëhen që audtiori të lëshojë një mendim të cilësuar apo të pa cilësuar. Mbajë në mënd se mohimi I mendimit është i ndryshueshëm nga mendimi i kundërt në atë se mohimi i mendimit mundë të lind vetëm në mungesë të njohurisë nga auditori, por në mendimin e kundërt auditori di së pasqyrat finansiare nuk janë të deklaruara në mënyrë të vërtet.

Mendimi i pa cilësuar, apo “I qartë” përdoret kur pasqyrat finansiare në mënyrë të vërtet paraqesin rezultatet e operacioneve të kompanisë dhe janë në pajtim me KAS. Jap një siguri që pasqyrat finansiare janë të lirë nga deklaratat e gabuara. Mbajë në mend se kjo nuk garanton sidocoftë se nuk egzistojnë gabime në pasqyrat finansiare; është një siguri i nivelit të lartë të saktësis. Një mëndim i pacilësuar është lehtë i njohur në atë se është i përbërë vetëm nga tri paragrafe; paragrafi i parahtëniës, paragrafi i fushës së veprimit dhe paragrafi i mendimit. Kjo është njëra prej llojeve më të dëshirueshme të mendimit dhe njëra që bart statutin special ndaj firmës që e pranon.

Mendimi i cilësuar lëshohet kur egzistojnë pritje të kufizuara ndaj një mendimi të pacilësuar që nuk zhvlerëson pasqyrën si tërësi. Përfshinë një apo paragrafe shtesë që shpejgojnë arsyet për cilësi dhe efektet e tyre në pasqyrat finansiare. Paragrafi I mendimit pastaj fillon me fjalën “ Përvec” dhe në lidhje me paragrafin e cilësisë. Kjo mund të nënkuptojë se një pjesë e procedurave që auditori është munduar të bëjë nuk janë kompletuar (p.sh. numërimi i stoqeve nuk ishte e adminstruar në prezencë të auditorit).

Ky kufizim nuk është aq i ashpër sa është kundërshtimi i mendimit. Shumë shpesh, mendimi i cilësuar rezultohet kur njëra nga metodat e përdorura në pregaditjën e pasqyrave finansiare nuk është në pajtim me parimet e kontabilitetit të pranuara gjërësisht. Firma do të bëje mirë të diskutojë me auditorin ndryshimet e bëra në pasqyrat finansiare që janë të nevojshme për auditorin në mënyrë që të lëshoj një mendim të cilësuar.

Në përfundim, nga firmat që duhet ti kenë pasqyrat finansiare të audituara duhet të kenë një rol pro-aktiv. Lloji i mendimit auditor të lëshuar nuk duhet të jetë befasi për firmën që do të auditohet. Që nga fillimi i auditimit, firma duhet të jetë e pregadit të punojë me dhe mësojë nga auditorët se cfarë është e nevojshme për auditorin, në mënyrë që ai të mund të lëshojë një mendim të pacilësuar.

SI TË DALIM FITIMTAR NË TREG ME KONKURENCË

Konkurenca është tipar kryesor i ekonmisë së tregut. Të marrim një shembull të një produkti për të demonstruar këtë çështje. Një numër i madh i ndërmarrjeve u ofrojnë lloje të ndryshme të veshjeve xhins konsumatorëve potencial të cilët kanë lirinë të blejnë xhinset e preferuara apo mos të blejnë ato fare.

Analizat perendimore mikroekonomike të arsyeshmërisë së konsumatorëve thonë se, vendimi për të blerë do të bazohet në raportin çmim/cilësi të xhinseve. Sidoqoftë, shumë njerëz preferojnë të paguajnë më shumë për xhinse të cilësisë më të dobët por të blerë në një dyqan në qendër të qytetit sesa të blejnë xhinse më të mira në një treg të hapur, për arsye se ata preferojnë të blejnë në një vend më të bukur. A janë vallë këta blerës të arsyeshëm në kuptimin ekonomik? Përgjigja është se e ashtuquajtura cilësi i ka dy dimenzione, cilësinë e produktit aktual dhe shërbimin. Shpesh shërbimi mund të jetë faktor më i rëndësishëm sesa cilësia aktuale apo aparente e produktit të caktuar.

Sipas Maikël Poter (Michael Porter), autor i librit më të shitur të 80-ave “Strategjia Konkuruese”, konkurenca bazohet në kosto, cilësi dhe shërbim. Kuptimi dhe rëndësia relative e secilit prej këtyre termeve ndryshon mvarrësisht nga industria dhe produkti. Për shembull, cilësia e xhinseve mund të shprehet me tiparet e një produkti të qëndrueshëm dhe të endur mirë, përderisa vera mvaret nga shija e saj. Një gjë e njejtë ndodh me shërbimet, një garancion një vjeçar është shumë i rëndësishëm për pajisje shtëpiake, ndërsa dërgesa (shërbimi) në kohën e duhur për repromateriale të shitura prodhuesëve që prodhojnë në kohën e duhur. Sa i përket rëndësisë relative, në rastin e komoditeteve, konkurenca bazohet gati e tëra në kosto, kurse pas shitjes shërbimi është vendimtar për makinat e fotokopjimit.

Fitimtarët në një treg me konkurencë të vendosur janë të tillë sepse kanë advantazhe konkuruese. Strategjitë e ndërmarrjeve mund të kërkojnë mënyrë që të përfitojnë advantazhe konkuruese, që siç thotë Maikëll Poter janë kosotoja e lidershipit dhe diferencimi i produktit. E para koncentrohet në kosto (përcaktuesi kryesor i çmimit por jo edhe i vetmi), kurse i dyti ka të bëjë me cilësinë dhe shërbimet. Mënyra e tretë për ndërmarrjet që nuk mund të gjejnë veten në asnjërën prej strategjive të lartëpërmendura është që të fokusohen në një qoshe tregu.

Nëse posedoni biznes dhe produktet tuaja nuk janë komode rekomandohet që të punoni për të kuptuar se si cilësia dhe shërbimet ndikojnë në industrinë tuaj, nëse akoma nuk e keni bërë ate. Cilësia është aftësia e produktit apo shërbimit për të kënaqur nevojat e konsumatorëve. Ajo ka një komponent operacional, performancë dhe një element emocional, perceptimi i konsumatorit ndaj atributeve të produktit dhe performanca.
Performanca është objektive dhe e matshme. Është e qartë se thika që nuk pret si duhet ka performance më të dobët se thika e mpreht edhe ora që vonohet ka performance më të dobët se ajo që gjithmonë tregon kohën e sakt. Thikat janë për të prerë kurse orët për të na e treguar kohën e saktë.

Por performanca nuk është e tëra. Elementi emocional i cilësisë është subjektiv dhe i pakapshëm. Si i tillë, do mvarret nga konsumatorët. Kjo komponentë themelore e cilësisë shpjegon se pse disa konsumatorë preferojnë thika të argjendta të shtrenjta, më pak të mprehta në vend të atyre nga çeliku i pandryshkshëm (posedimi i argjendit kuptohet si klasike), apo të preferuarit e orëve të arta që vonohen në vend të orëve standarde digjitale të lira. E gjitha kjo mvarret nga nevoja që konsumatori dëshiron ta përmbush, funkcionaliteti, statusi apo estetika.

Përsderisa cilësia i referohet produktit, shërbimi ka të bëjë me atë që e rrethon produktin para dhe pas shitjes. Shërbimi para shitjes mund ta bëjë blerjen një përvojë të lumtur apo të hidhur, duke përcaktuar në shumë raste se konsumatorët e arsyeshëm (në kuptimin ekonomik) do të bëhen konsumatorë të përhehrshëm apo herën e ardhëshme do të vendosin të shkojnë dikund tjetër. Shërbimi para shitjes përfshin vlefshmërinë e produktit, kohën e pritjes (nëse ka nevojë të pritet në radhë), lokalitetin dhe gjendjen fizike të bizneseve (klimatizimi/ nxemja, pastërtia), të përdorurit miqësisht e ueb faqes së kompanisë (website) dhe gjithashtu kortezia e shitësit.

Ngajshëm, relevant është edhe shërbimi pas-shitjes i cili përfshinë mundësinë për të kthyer produktin nëse konsumatori nuk është i kënaqur, garancë për produktin, mirëmbajtja e ofruar nga prodhuesi-distribut ori, një kontakt special për pyetje dhe ankesa dhe dërgesa të njherëshme. Shërbimi i keq apo mungesa e shërbimit pas shitjes (p.sh. mungesa e pjesëve rezervë) do t’i largojë shumicën e konsumatorëve që të blejnë sërish produktet e njejta, pa marrë parasysh cilësinë. Kështu, konsumatorët e paknaqur mund t’u shkaktojnë dëm të madh ndërmarrjeve duke shpërndarë fjalën e keqe tek konsumatorët tjerë potencial.

Nëse dëshironi të bëheni fitimtar duhet të zhvilloni strategji konkuruese për secilën linjë të produktit.

SWOT ANALIZA

SWOT analiza është mjet (vegël) analizues afarist i shfrytëzuar gjerësisht. Akronimi “SWOT” përbëhet prej fjalëve “Strengths” – Përparësit; “Weaknesses” – Dobësitë; “Opportunities” - Mundësitë dhe “Threats” – Rreziqet. Në KBS e përdorim kur bëjmë vlerësimin fillestar të kompanive kliente. SWOT analiza u ndohmon klientëve të identifikojnë çështjet kyqe strategjike të bizneseve të tyre dhe duke u bazuar në to të zhvillojnë plan strategjik.

Përparësitë janë fushat në të cilat pozita konkuruese në treg e kompanisë është superiore në krahasim me konkurencën e konkurentëve. Teknologjia bashkëkohore, eksperienca e gjatë në biznes, menaxhmenti senior ndërmarrës, fuqia punëtore e motivuar, njohje të markës (shenjës dalluese) apo udheheqësi të tregut janë shembujë tipik. Secila prej tyre i sjell kompanisë disa lloje të përparësive karshi konkurencës së tyre. Secila strategji e kompanisë duhet të ndërtohet sipas përparësive të vërteta të saja dhe është me rëndësi për kompaninë të identifikojë ato në mënyrë që t’i shfrytëzojë ato plotësisht.

Përkundrazi, dobësitë janë ato fusha të cilat tregojnë se kompania nuk është në nivelin e dëshirueshëm të performancës. Menaxhmenti i jofokusuar, mungesa e politikës së mbrendëshme kreditore, norma e lartë të prishjeve, mungesa e kontrollit të stoqeve, mungesa e përvojës në biznes, kontrolli i pamjaftueshëm financiar apo mungesa e njohjës së tregut janë disa shembuj konkret. Strategjia e kompanisë duhet të adresojë secilën prej dobësive kryesore sepse ato pengojnë aftësinë konkuruese të kompanisë. Kur ka mundësi, ato duhet të largohen (për shembull, duke i vendosur politikat apo sistemin e kontrollit të përshtatshëm). Në raste të tjera, ndikimi i tyre vetëm mund të zvogëlohet (për shembull, përvoja e kufizuar e pronarit në një lloj të aktivitetit të veçant në biznes mund të adresohet duke punësuar një menaxher me përvojë).

Mundësitë janë aksione të cilat kompania ka mundësi t’i ndërmerr në mënyrë që të kontribuojnë në përmbushjen e objektivave strategjike. Pjesmarrja (ofërtimi) në një tënder të ardhëshëm, reduktimi i nevojës për kapital punues nepërmjet një shembulli të reduktimit të stoqeve, rritja e çmimit shitës kur kërkesa tejkalon furnizimin apo formimi i kapitali të përbashkët për të hyrë në një treg eksportues janë disa prej shembujve. Njohja e mirë e tregut është thelbësore për identifikimin e mundësive strategjike: zgjerimi i kapacitetit prodhues është mundësi reale vetëm nëse kompania ka më shumë porosi se sa që mund të përballojë dhe kur ekziston trendi shitës në rritje e sipër (apo së paku stabil). Në tregun që është në zvogëlim e sipër si në aktivitet rindërtimore, rritja e prodhimit mund të mos jetë investim i arsyeshëm. Mundsitë duhet të jenë konsistente me objektivat strategjike të kompanisë. Menaxhmenti strategjik ka të bëjë me vendosjën e bazës së aftësisë konkuruese, biznes profitabil të vazhdueshëm, e kundërta prej fitimit të profitit të lartë nga lloji i transkasioneve që ndodhin vetëm një herë (të njëhershme). Kompania mund të marr vendim të shkatht dhe të shfrytëzojë mundësinë e njëherëshme, si prodhimin e syzeve speciale ndaj erësimit të diellit, por kjo nuk do të jetë në konflikt me strategjinë e kompanisë në vazhdim e sipër dhe si do të perceptohet ajo.

Rreziqet janë fushat në të cilat kompania është në veçanti e prekshme nga pikpamja e pozitës konkuruese. Ekzistojnë rreziqe aktuale si konkurrenca e padrejtë nga importi ilegal dhe rreziqe potenciale si mundësia që konkurrenca jonë kryesore do të fillojë luftë të çmimeve. Rreziqet gjithashtu mund të klasifikohen në interne (të mbrendshme) (varësia nga një klient i vetëm, apo numri i redukuar i klientëve) dhe eksterne (të jashtme) (një konkurent i fuqishëm mund të hyjë në treg). Shumë prej rreziqeve janë të menaxhueshme deri në një masë. Strategjia duhet të adresojë rreziqet e identifikuara duke planifikuar aksionet parandaluese (për shembull, zgjëro bazën e klientëve nëse kompania është shumë e mvarur nga vetëm disa klientë).

Strategjija e kompanisë duhet të ndërtohet në përparësitë e saj, adreso dobësitë dhe rreziqet dhe shfrytëzo përparësitë e disponueshme. Një mjet (vegël) shumë e thjeshtë si SWOT analiza mund t’ju ndihmojë të zhvilloni strategji për kompaninë tuaj

INDUSTRIA NË ZHVILLIM E KOSOVËS – BIMËT MJEKËSORE DHE AROMATIKE

Mundësitë në kuptim të plotë të fjalës janë duke dalur jashtë nga toka në Kosovë dhe vështirë se dikush i njeh ato!! Pyjet, luginat dhe malet e Kosovës, mbajnë pasuri të pamasë në formë të bimëve mjekësore dhe aromatike. Duke ju falënderuar tokës dhe klimës së rajonit tonë, Kosova ka përafërsisht 200 bimë mjekësore të egra, prej të cilave rreth 40 kanë vlerë domethënëse komerciale. Shumë prej tyre shiten me çmime të larta në tregjet botërore, pavarësisht se a shiten si lëndë e parë apo të përpunuara.

Lulet, gjethet dhe nganjëherë edhe rrënja, e shumicës së këtyre bimëve mjekësore dhe aromatike mund të thahen për të prodhuar bimë mjekësore ushqyese apo çaj nga bimët mjekësore; disa mund të distilohen dhe të përgatitet vaji esencial për aroma ushqimore, aromaterapi; rrënjët dhe bishti mund të shtohen në alkool për prodhim të tretësirës, dhe pjesët tjera të bimës mund të copëtohen dhe shtypen në ilaçe dhe shtesa ushqimore që mund të shiten në shitoret e ushqimit të shëndetshëm dhe barnatore. Këto produkte kanë treg të pafund, i cili është në rritje kudo në botë, e në veçanti në Evropën Perëndimore.

Bimët e egra mjekësore janë pjesë e jetës së Ballkanit me shekuj. Shumica e bimëve mjekësore ushqyese që përdoren në Evropën Perëndimore dhe në Shtetet e Bashkuara, si kamomili, menta dhe sherbela, kanë prejardhje nga rajoni i Ballkanit. Mbledhja dhe përpunimi i këtyre bimëve mjekësore, ishte pjesë tradicionale e jetesës së familjeve Kosovare. Para shkatërrimit të Jugosllavisë, shumica e kompanive që punonin në industrinë e bimëve mjekësore ishin të mëdha, përpunues të integruar në mënyrë vertikale që blenin bimë mjekësore nga tërë rajoni. Këto kompani kishin paisje për tharje dhe ekstraktim, linja të distilimit dhe paketimit që prodhonin produkte finale për tregjet vendore dhe ndërkombëtare. Zemra e industrisë ishte në Beograd dhe Novi Sad.
Këto qytete ishin qendrat kryesore për hulumtim të bimëve mjekësore, zhvillim dhe trajnim, gjersa kryeqyteti i Jugosllavisë, Beogradi skiconte dhe vëzhgonte ligjet kombëtare të ilaçeve. Gjithashtu, Beogradi ishte shtëpia e shumë kompanive farmaceutike. Gjatë kësaj periudhe, ekzistonin rreth 25,000 njerëz në zonat fshatare të Kosovës që punonin të mbledhnin bimë të egra mjekësore për këta gjigant industrial. Individët dhe kompanitë në Kosovë themeluan qendra të mbledhjes ku ata i grumbullonin bimët mjekësore për dërgesa në sasi të mëdha tek kompanitë farmaceutike. Disa kompani e kanë bërë edhe përpunim fillestar të bimëve mjekësore duke i tharë, klasifikuar, apo distiluar ato në vajra esenciale, në mënyrë që t’i shtojnë vlerë produkteve. Në Dragash, deri në fillim të viteve të 90 kompania “Sharrproizvod” , e kishte një fabrikë me 120 punëtorë të cilët i përpunonin bimët mjekësore të siguruara nga 3000 grumbullues. Fabrika i kishte edhe 30 shitore me pakicë në Kosovë ku i shiste produktet me bimë mjekësore.
Me shkatërrimin e Jugosllavisë dhe luftën e fundit, pothuajse të gjitha lidhjet në zinxhirin vlerësues në mbledhje, përpunim dhe shitje të bimëve mjekësore të Kosovës janë shkatërruar. Sot, ekzistojnë shumë pak kontakte në mes të mbledhësve të barishteve në Kosovë dhe përpunuesve në Maqedoni, Bosnje, apo Serbi – apo madje edhe në Shqipëri. Veç kësaj, pothuajse të gjitha kompanitë e mëdha farmaceutike që ishin pronë Shoqërore, ose janë privatizuar, shkatërruar dhe zhdukur, apo thjesht janë shuar duke e bërë një punë shëmë të vogël. Në mënyrë që të ringjallet industria e bimëve mjekësore në Kosovë, zinxhiri vlerësues duhet të rindërtohet, e kjo mund të bëhet përmes kompanive private, të cilat do t’i zbatojnë bizneset private në mbledhje, përpunim dhe marketing të bimëve mjekësore dhe aromatike.
Përkrahja e Biznesit të Kosovës (KBS) së fundi i analizoj bimët mjekësore të cilat rriten në Kosovë, dhe duke u bazuar në gatishmërinë e tregjeve, por edhe sasisë së madhe të bimëve, përpiloi një list me dhjetë emra, për të cilat besohet se kanë rëndësi më të madhe komerciale. Këto bimë janë lehtë të njohura dhe në dispozicion kudo në Kosovë në kohë të ndryshme mes Prillit dhe Tetorit.

Emri Latin Përkthimi

Achillea millefolium Barpezmi
Tilia cordata Bliri gjethvogël
Vaccinium myrtillus Boronica
Juniperus communis Dellinjë e zezë
Urtica dioica Hithër
Matricaria chamomilla Kamomil
Hypericum perforatum Lulja e Balsamit të shpuar
Rosa canina Trëndafili I vogël
Crateagus monogyna Murriz
Sambucus nigra Shtog

Ekzistojnë disa kompani në Kosovë që kanë infrastrukturë dhe aftësi organizacionale të bëhen furnitorë të bimëve mjekësore dhe aromatike. Kompanitë që eksportojnë këpurdha, në veçanti, janë të pozicionuara në mënyrë strategjike që të zgjerohen në biznes me bimë mjekësore. Ata tashmë kanë rrjet të grumbulluesve dhe qendra grumbulluese. Ata janë mësuar t’i shesin produktet e tyre në tregjet e huaja. Rëndësi të njejtë paraqet edhe ajo se fabrikat e tyre kanë kapacitet të zgjerimit në përpunues të bimëve të egra mjekësore, pasi që ata veprojnë vetëm rreth 100 ditë në vit.
KBS-i ka qenë në kontakt edhe me kompanitë e bimëve mjekësore në Shqipëri, Maqedoni, Serbi dhe Bosnje dhe të gjithë kishin shprehur interes në krijimin e kontakteve me furnizues të bimëve të egra mjekësore nga Kosova. Këto kompani do të dëshironin të blenin produkte gjysmë të përpunuara të prodhuara nga bimët mjekësore dhe aromatike, dhe ata vetë do ta përfundonin procesin e prodhimit në mënyrë që t’i furnizojnë tregjet e tyre me çaj barishtor, ilaçe dhe tretësira. Këta prodhues sigurojnë mundësi eksportuese për bimët mjekësore dhe aromatike të Kosovës.
Tregjet për bimë mjekësore natyrale janë gjithashtu të gatshme në Kosovë. Megjithëse njerëzit në Kosovë nuk kanë traditë të përdorin bimë mjekësore, ekzistojnë kërkesa të mëdha për çaj nga bimët mjekësore. KBS-i është duke punuar me një numër të prodhuesve Kosovar të çajit në mënyrë që t’i përkrahin dhe inkuarojnë përpjekjet e tyre, që t’i zëvendësojnë bimët mjekësore të importuara në sasi të mëdha dhe të fillojnë të përdorin barishte nga furnizuesit vendor për t’i mbushur qeset për çaj. Përmes zëvendësimit të importit me këto kompani, këmbimi me jashtë do të mbetet brenda në Kosovë dhe punë të reja do të krijohen për popullsinë e Kosovës.
KBS-i gjithashtu i mbështet përpjekjet e drejtuesve të industrisë së bimëve mjekësore që ta organizojnë Shoqatën e Bimëve Mjekësore dhe Aromatike të Kosovës, e njohur si KOMAPA. Kur shoqata fillon të funksionojë në tërësi, do të mund të shpërndajë informata të tregut dhe të teknologjisë përpunuese dhe mund të sigurojë trajnim dhe ndihmë teknike për korrësit dhe përpunuesit e bimëve. Gjithashtu mund të bëhet një kanal për të siguruar fonde nga dhuruesit ndërkombëtar për zhvillim të vazhdueshëm të industrisë së bimëve mjekësore në Kosovë.
E gjithë ajo që kërkohet për një rikthim të kësaj industrie të lashtë, është që komuniteti afarist i Kosovës të ec përpara dhe ta shfrytëzojë këtë mundësi të jashtëzakonshme